Możliwości, które stworzyła ekonomiczna transformacja Polski z kraju o socjalistycznej gospodarce planowej do państwa o gospodarce rynkowej przerosły niektórych graczy. Część firm musiała uznać wyższość krajowych bądź zagranicznych konkurentów. Inne, choć radziły sobie na rynku bardzo dobrze, przegrały z nową formą biurokracji lub z kryzysami gospodarczymi. Przedstawiamy te zakłady, firmy, spółki, które ze względu na swą historię na zawsze pozostaną w naszej pamięci, choć część z nich albo już nie istnieje albo pozostaje w opłakanym stanie.

Upadek krośnieńskiej huty szkła jest symboliczny dla warszawskiej giełdy z dwóch powodów: Krosno było jedną z pierwszych pięciu sprywatyzowanych firm, które były notowane od 16 kwietnia 1991 r. Jej upadek to skutek zawarcia niekorzystnych dla spółki opcji walutowych, które przy spadającym kursie złotówki, obserwowanym podczas obecnego kryzysu spowodowały znaczne straty finansowe. Szkoda, bo przez wiele lat produkty szklane wytwarzane przez Krosno były znanym na całym świecie towarem eksportowym naszego kraju. Również w polskich domach królowały wyroby pochodzące z tej fabryki.

Swarzędz

Jeśli w Polsce kiedykolwiek powstawały ekskluzywne meble, o których marzyli zagraniczni goście, a tylko niewielką część rodaków było na nie stać, to na pewno były to produkty ze Swarzędza. Zakład założył w 1905 r. miejscowy stolarz Antoni Tabaka. Świetność fabryka przeżywała jednak w czasach PRL-u. Agonia zakładu zaczęła się wraz z nastaniem kapitalizmu, który umożliwił pojawienie się konkurencji szybko reagującej – w przeciwieństwie do Swarzędza – na zmiany trendów. Ostatni gwóźdź do trumny wbił Swarzędzowi aktualny kryzys finansowy, który ograniczył eksport drogich produktów.

Universal

Spółka powstała z dawnej Centrali Handlu Zagranicznego i zajmowała się niemal wszystkim od inwestycji kapitałowych po media. Była jedną z pierwszych firm na giełdzie i jedyną do 1999 r., wobec której Komisja Papierów Wartościowych i Giełd zastosowała sankcję wycofania z obrotu. Firma pobiła też rekord, jeśli chodzi o wysokość kary – 500?000 zł, której nadano rygor natychmiastowej wykonalności. Sama kara, to skutek naruszenia przez spółkę obowiązku informacyjnego w sprawach: umowy kredytowej z Powszechnym Bankiem Kredytowym, zastawu akcji Polsatu i zaprzestania produkcji w firmie Acanta.

Pewex – (Przedsiębiorstwo Eksportu Wewnętrznego)

Sieć sklepów i kiosków walutowych w Polsce Ludowej – Pewex, powstała w 1972 r. z przekształcenia sklepów dewizowych banku PeKaO, w których za waluty wymienialne można było kupić towary rodzimej produkcji i zagraniczne, niedostępne lub trudnodostępne w innych sklepach. Dzięki temu marka Pewex była w czasach PRL synonimem towarów ekskluzywnych. Istnienie sklepów walutowych straciło sens, po tym jak Ministerstwo Finansów cofnęło im specjalne zezwolenie, wprowadzono cła i podatki na oferowane produkty oraz gdy w 1990 r. pojawił się wymienialny złoty.

Optimus

Przedsiębiorstwo specjalizujące się w produkcji IT zapisało jedną z najbardziej dramatycznych kart w historii polskiego biznesu, przez wiele lat konkurując na rynku informatycznym ze światowymi
gigantami. Kłopoty zaczęły się, gdy firma zbudowana przez Romana Kluskę zaczęła korzystać z luki w prawie, sprowadzając ze Słowacji wyprodukowane przez siebie komputery, które – jako sprzęt importowany – nie były wówczas w odróżnieniu od rodzimych obciążone 22 proc. VAT-em. Polski fiskus – jak się później okazało bezzasadnie – zażądał zwrotu gigantycznego podatku, co w dalszej perspektywie było przyczynkiem do zmarginalizowania pozycji Optimusa.

Elektrim

Spółka powstała wskutek prywatyzacji dawnego PZH Elektrim, odnotowując następnie swój giełdowy debiut w 1992 r. Holding zajmował się szeroką działalnością za pośrednictwem ponad 140 spółek z nim powiązanych od telekomunikacji po energetykę. W sierpniu 2007 r. Sąd Rejonowy dla m.st. Warszawy, X Wydział Gospodarczy dla spraw upadłościowych i naprawczych, wydał postanowienie o ogłoszeniu upadłości Elektrimu z możliwością zawarcia układu. Wcześniej spółka, przy udziale Deutsche Telekom wdała się w spór właścicielski z francuską spółką Vivendi o to, do kogo należy 48 proc. udziałów w operatorze telekomunikacyjnym PTC.

Warszawskie Zakłady Telewizyjne (marka Unitra, Elemis)

WZT mogą budzić bliższe skojarzenia pod późniejszą nazwą tego przedsiębiorstwa: Zakładów Telewizyjnych Sprzętu Profesjonalnego WZT Unitra lub kolejną: Warszawskich Zakładów Telewizyjnych „Elemis” SA.) – polskie przedsiębiorstwo produkcyjne.WZT powstały w Warszawie na przełomie lat 40. i 50. XX w. Zakłady produkowały urządzenia m.in. na potrzeby powstającej w obszarze RWPG telewizji. Po roku 1989 r. firma zmieniła formę własności z przedsiębiorstwa państwowego na spółkę akcyjną. Pod koniec lat 90. nie będąc w stanie skutecznie konkurować na wolnym rynku z producentami zagranicznymi ogłosiła upadłość. W 2003 r. WZT „Elemis” SA znalazły się w likwidacji.

Zakłady Mechaniczne URSUS

Zakłady Mechaniczne „Ursus” rozpoczęły swą historię już w 1893 r. zajmując się przez następne dziesięciolecia produkcją maszyn rolniczych, wojskowych, a przez pewien czas nawet samochodów i autobusów. Złoty dla Ursusa okres PRL, w którym firma produkowała przede wszystkim ciągniki rolnicze odszedł do lamusa wraz z pojawieniem się gospodarki rynkowej. Najgorszy dla spółki 2007 r. z produkcją na poziomie 1050 ciągników, co stanowiło miesięczną produkcję w latach 90. był jednak szczytem regresu firmy, która w 2008 r. sprzedała już 1400 ciągników i dziś w ramach grupy PHZ Bumar figuruje pod nazwą URSUS Sp. z o.o.

Fabryka Kabli Ożarów

Fabryka Kabli Ożarów – zakład z ponad 70-letnią historią był przez lata jednym z największych pracodawców. Dzięki Francuzom w okresie rządów Gierka uruchomił produkcję nowoczesnych kabli telekomunikacyjnych i radził sobie bardzo dobrze nawet po prywatyzacji w 1998 r. Nowy właściciel – Elektrim-Kable, z zyskiem netto niemal 29 mln zł, jeszcze w 2001 r. znajdował się wśród najlepszych polskich firm. Gorzej radziła sobie jednak główna spółka grupy, czyli holding Elektrim, który by spłacić długi postanowił sprzedać dochodową firmę. Kolejny właściciel rynkowy gigant z tego samego segmentu rynku – Tele-Fonika zamknął zakład i wywiózł maszyny.

Fabryka Samochodów Osobowych (FSO)

Przedsiębiorstwo przemysłu motoryzacyjnego. Zakłady produkujące samochody osobowe są zlokalizowane w Warszawie i powstały jeszcze na przełomie lat 40. i 50. XX w. W latach 1986 – 2002 w skład FSO wchodził nawet Zakład Samochodów Dostawczych w Nysie. Polonez – sztandarowy produkt fabryk FSO robił w czasach PRL furorę, jednak po 1989 r. pojawiła się konkurencja w postaci zachodnich używanych wozów wyżej zaawansowanych technologicznie. W nowej sytuacji rynkowej należało wybrać drogę rozwoju. Gdy czeska Skoda postawiła na mocnego niemieckiego partnera – Volkswagena, FSO wybrało ofertę nowicjusza z niezbyt mocną pozycją na rynku – koreańskie Daewoo. Choć zapotrzebowanie na montowane w FSO auta było duże, to Koreańczycy nie poradzili sobie na globalnym rynku. W 2000 r. General Motors kupił pion motoryzacyjny Daewoo. Pięć lat później ukraiński AvtoZAZ przejął FSO. W 2009 r. FSO w związku z załamaniem popytu wstrzymało produkcję.